|
(Toquoc)- Không đứng trước nguy cơ thất truyền như ca Trù hay hát Xoan, hát Then- đàn Tính cũng như Quan họ, đang có đời sống khá mạnh mẽ trong cộng đồng người dân bản địa. Tuy chưa được biết đến rộng rãi, song với những làn điệu mượt mà, với sức sống và sức truyền cảm sâu sắc, hát Then- đàn Tính cũng xứng đáng được coi là một di sản văn hoá.Lần thứ III, Liên hoan hát Then- đàn Tính được tổ chức, một hoạt động góp phần tôn vinh, bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật độc đáo của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Tuy nhiên, hai năm một lần liên hoan là chưa đủ, giá trị văn hoá đặc biệt của hát Then- đàn Tính, những tồn tại và hướng bảo tồn ra sao, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Đức Hậu- Vụ trưởng Vụ Văn hoá dân tộc- Phó trưởng Ban thường trực BTC Liên hoan về những vấn đề này.+ Thưa ông, hát Then- đàn Tính là nghệ thuật đặc trưng của đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái, lần thứ III tổ chức liên hoan, điều gì sẽ thu hút sự quan tâm của khán giả, tăng cường sự hiểu biết của công chúng với hát Then- đàn Tính?- Sẽ có khoảng 300 nghệ nhân, nghệ sĩ đến từ 11tỉnh, thành trong cả nước tham gia Liên hoan này và đặc biệt là nhiều loại hình hát Then, làn điệu Then, múa Then mới đã được các nghệ nhân, nghệ sỹ đăng ký tham gia. Nhưng quan trọng hơn, mỗi dịp liên hoan là một dịp khích lệ tinh thần của các nghệ nhân, nghệ sĩ đóng góp sáng tạo và gìn giữ loại hình nghệ thuật này. Hơn nữa, chính liên hoan đã thu hút được sự quan tâm của đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái trên cả nước và cả các cộng đồng dân tộc khác.+ Hát Then- đàn Tính cũng như nhiều loại hình nghệ thuật khác có không gian sinh hoạt đặc trưng trong đời sống cộng đồng, liên hoan lại chỉ dừng ở việc đưa lên sân khấu biểu diễn. Như vậy, nghệ thuật này đang bị sân khấu hoá?- Nếu nói không sân khấu hoá cũng không phải nhưng nghệ thuật này có từ rất lâu đời, gắn với đời sống sinh hoạt trong gia đình và cộng đồng.Về sau, các phong trào văn nghệ quần chúng phát triển, việc đưa hát Then- đàn Tính lên sân khấu là việc đương nhiên, điều đó thể hiện sức sống chủ đạo của hát Then- đàn Tính trong đời sống của đồng bào các dân tộc. Hát Then- đàn Tính đã trở thành món ăn tinh thần, luôn gắn bó đời sống cộng đồng dân tộc từ bao đời nay.Khi đã lên sân khấu, có những nghệ sĩ chuyên nghiệp thì việc cải biên, sân khấu hoá là không thể tránh khỏi, tuy nhiên, cái gì là bản sắc, là nguyên bản thì phải giữ nguyên, nếu không chính đồng bào cũng không chấp nhận. Việc đặt lời mới, cải biên trong biểu diễn của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp theo tôi cũng đáng trân trọng. Đã có nhiều nghệ sĩ thành danh và có những đóng góp trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của hát Then- đàn Tính như NS Thuỷ Tiên, NS Bích Hồng ( đoàn Lạng Sơn); NS Nông Văn Khang (đoàn Ca múa nhạc Việt Bắc)… Việc sân khấu hoá thế nào cũng phải trên cơ sở chất liệu của Then vì đặc trưng của hát Then- đàn Tính rất đặc biệt, mỗi vùng, miền có cách thể hiện Then khác nhau; đồng bào Tày đàn hát khác đồng bào Thái, Nùng, thậm chí, trong cùng một tỉnh, phía Tây cũng hát khác phía Đông. + Hát Then- đàn Tính hiện chỉ còn được yêu mến trong người già, người trung niên, còn đa phần người trẻ lại mặn mà với loại hình nghệ thuật này. Ông có nghĩ đến việc sẽ đề xuất thêm các phương pháp bảo tồn và phát huy trong giới trẻ không, ngoài việc hai năm một lần tổ chức Liên hoan?- Tôi lại có suy nghĩ hơi khác bạn, theo tôi, hát Then- đàn Tính là sản phẩm sáng tạo của rất nhiều thế hệ đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái. Hiện nó vẫn có sức sống mãnh liệt trong đời sống nhân dân. Đó là niềm tự hào đối với người dân tộc Tày, Nùng, Thái. Thực tế, hát Then- đàn Tính đã trở thành món ăn tinh thần, luôn gắn bó đời sống cộng đồng dân tộc từ bao đời nay. Tuy khó tránh khỏi việc có thể bị phai mờ trước nhiều đổi thay của đời sống xã hội nhưng sẽ không thể mất đi. Tôi được biết nhiều gia đình, các thế hệ tham gia học, truyền dạy cho con cháu học và biểu diễn hát Then- đàn Tính.Tất nhiên, nếu chúng ta không tranh thủ khai thác để các nghệ nhân truyền dạy cho con cháu thì những giá trị đặc sắc của nghệ thuật này sẽ bị mai một. Tôi được biết, để khắc phục và tranh thủ những nghệ nhân cao tuổi, Sở VH- TT và DL Bắc Kạn cũng đã tổ chức mời các nghệ nhân hướng dẫn, truyền dạy loại hình nghệ thuật này cho thế hệ trẻ. Đồng thời, tỉnh còn gắn hát Then- đàn Tính với làm du lịch, vừa góp phần nâng cao đời sống tinh thần, giúp đồng bào có công ăn việc làm cải thiện cuộc sống, vừa tăng thêm phần hấp dẫn đối với du khách khi đến với Bắc Kạn. Bên cạnh đó, tôi nhận thấy hiện nay ở nhiều nơi, người dân vẫn phát huy nghệ thuật này không chỉ trên sân khấu mà còn diễn trong ngày lễ tết, tổ chức cầu an, cầu may, chúc thọ.... Đó chính là con đường giúp cho hát then- đàn Tính luôn tồn tại và có sức sống mãnh liệt trong nhân dân.Nhìn một cách khách quan, tôi thấy ở khu vực Đông Bắc, Tây Bắc, những nơi may mắn được sở hữu nghệ thuật hát Then, đàn Tính, thế hệ trẻ hiện nay vẫn yêu thích bộ môn này. Bằng chứng là họ vẫn hát được những làn điệu then cổ. Ví dụ, ở liên hoan trước, có những em học sinh chỉ mới đang học lớp 11 nhưng đã có những tiết mục biểu diễn rất đặc sắc. Trước những tiết mục như thế, BTC thường trao giải thưởng xứng đáng để động viên. Đó chính là những nghệ nhân trẻ, có trọng trách lớn lao trong việc lưu truyền văn hóa quý giá của dân tộc.Bên cạnh đó, tất cả các trường nghệ thuật của các tỉnh, khu vực này đều có khoa đào tạo hát Then- đàn Tính, kể cả trường Cao đẳng nghệ thuật Quân đội ở Hà Nội cũng có. Chưa hết, hát Then- đàn Tính cũng có sức lan toả mạnh mẽ. Hiện nay, một số đồng bào người Tày, Nùng, Thái ở khu vực phía Bắc, chuyển đến sinh sống ở những vùng quê mới như Tây Nguyên, TP Hồ Chí Minh, đã mang theo nghệ thuật truyền thống này và ở đó, hát Then- đàn Tính có sức sống của nó. Tiêu biểu như tại Liên hoan hát Then- đàn Tính lần thứ II (tổ chức tại Cao Bằng) TP Hồ Chí Minh đã có 3 CLB tham gia với những tiết mục rất hấp dẫn và đặc sắc.+ Hát Then- đàn Tính là loại hình nghệ thuật độc đáo, thậm chí là có sức lan toả sâu rộng, Bộ VH-TT và DL và Vụ có những hành động cụ thể như thế nào để bảo tồn và quảng bá? Ông có suy nghĩ đến việc đề nghị công nhận đây là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại?- Tôi cho rằng, bảo tồn nghệ thuật dân tộc trước hết phải bắt đầu từ trách nhiệm của người dân. Đồng thời, Bộ VH, TT& DL cũng cần có nhiều chương trình hỗ trợ, động viên khuyến khích cùng đồng bào bảo tồn, phát huy sáng tạo nghệ thuật này. Các liên hoan hát Then- đàn Tính được tổ chức định kỳ là một cách đóng góp cho công tác đó. Ngoài ra, ở các địa phương như Bắc Kạn, chính quyền đã cho xây dựng bảo tồn một làng truyền thống của người Tày ở khu Ba Bể. Ở đó có các chương trình, tiết mục rất đặc sắc mà chủ đạo là hát Then- đàn Tính. Mô hình này cũng được nhân rộng ở Thái Nguyên, Cao Bằng…Vừa qua, trong một chuyến khảo sát cùng Bộ trưởng Bộ VH, TT&DL, tôi và PGS.TS Nguyễn Chí Bền- Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam, đã có đề xuất ý kiến sẽ xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận hát Then- đàn Tính là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Vấn đề là xây dựng vào thời điểm nào, chứ hát Then- đàn Tính hoàn toàn xứng đáng được vinh danh.+ Xin cám ơn ông!Cẩm Hà (thực hiện)
|